Wygenerowano:
22.11.2018
19:12:20

Przejdź do spisu książek
Wygenerowano programem:
Q-Księgozbiór 3000





Dlaczego narody przegrywają.

( Acemoglu, Daron; Robinson, James A. )

Spis cytatów dla wybranej książki

Strona Treść cytatu Słowa kluczowe / uwagi
36 W 1619 roku wprowadzono Zgromadzenie Ogólne, co każdemu dorosłemu mężczyźnie zapewniało głos w sprawie obowiązujących w kolonii reguł i instytucji. Tak rodziła się demokracja Stanów Zjednoczonych.

Virginia Company potrzebowała dwunastu lat, aby zrozumieć, że to co udało się Hiszpanom w Meksyku oraz Ameryce Środkowej i Południowej, nie powiedzie się na północy. Pozostałą część XVII wieku zajęły długie ciągi walk o drugi wniosek – że kolonia utrzyma się samodzielnie pod względem gospodarczym, tylko gdy zapewni się bodźce skłaniające kolonistów do inwestycji i ciężkiej pracy.

BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies

Demokracja bezpośrednia



43 Instytucje te, powodujące, że podstawą społeczeństwa był wyzysk ludności tubylczej i tworzenie monopoli, udaremniały bodźce i inicjatywy gospodarcze wielkiej części populacji. Spowodowało to, że w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy Stany Zjednoczone zaczęły doświadczać efektów rewolucji przemysłowej, Meksyk zubożał. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies

system społeczny



44 W latach 1820 – 1845 tylko 19% właścicieli patentów miało rodziców będących specjalistami o wysokich kwalifikacjach bądź pochodziło ze znanych rodzin posiadaczy majątków ziemskich. W tym samym okresie 40% z nich miało wykształcenie podstawowe lub nawet niepełne podstawowe, jak Edison. Często ponadto, znów jak Edison, zakładali własne firmy, aby wykorzystać posiadany patent. Stany Zjednoczone w XIX wieku były bardziej demokratycznym krajem ówczesnego świata pod względem politycznym niemal od wszystkich innych, ale i w dziedzinie innowacji były bardziej demokratyczne od innych państw. To przesądziło o tym, że stały się najbardziej innowacyjnym państwem świata pod względem gospodarczym. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies

system społeczny



47 Politycy próbowali tworzyć stanowe monopole bankowe, które mogliby przekazać przyjaciołom i wspólnikom w zamian za udziały w zyskach monopolu. Banki ponadto szybko zaczęły udzielać pożyczek politykom, którzy tworzyli przepisy regulujące ich branżę, podobnie jak to robiono w Meksyku. W Stanach Zjednoczonych jednak taka sytuacja nie mogła się utrzymać, gdyż amerykańscy politycy próbując tworzyć te bankowe monopole, w przeciwieństwie do polityków meksykańskich, byli wybierani, a do tego później musieli się ubiegać o kolejny wybór. Tworzenie monopoli bankowych i udzielanie kredytów politykom to dobry biznes dla tych polityków, ale tylko wtedy, gdy mogą robić to bezkarnie. Dla obywateli natomiast nie jest to szczególnie korzystne. W przeciwieństwie do Meksyku w Stanach Zjednoczonych obywatele mogli kontrolować polityków i pozbywać się tych, którzy wykorzystywali stanowiska, aby się wzbogacić lub tworzyć monopole dla „swoich”. Upadły przez to monopole bankowe. Przyznanie praw politycznych znacznie liczniejszej grupie ludzi w Stanach Zjednoczonych, szczególnie w porównaniu z Meksykiem, gwarantowało równy dostęp do finansów i kredytów. To z kolei pozwalało ludziom mającym pomysły i wynalazki osiągać dzięki nim korzyści. system społeczny

bankierzy



49 O tym, że w XX wieku utrzymała się szczególna struktura instytucjonalna hamująca rozwój Meksyku i całej Ameryki Łacińskiej, dobrze świadczy fakt, że podobnie jak w stuleciu poprzednim struktura ta powodowała stagnację gospodarczą i niestabilność polityczną, wojny domowe i zamachy stanu, które były efektem ścierania się grup walczących o związanie z władzą przywileje.

W roku 1991 w raporcie chilijskiej Narodowej Komisji Prawdy i Pojednania stwierdzono, że w czasach dyktatury Pinocheta, w latach 1973-1990, 2279 osób zostało zamordowanych z powodów politycznych, jakieś 50 tysięcy było aresztowanych i torturowanych, a setki tysięcy straciło pracę.

władza

system społeczny



51 W Meksyku Carlos Slim zdobył pieniądze nie dzięki innowacjom. Początkowo doskonale sobie radził na giełdzie, kupując i reorganizując nierentowne firmy. Jego największym wyczynem było przejęcie Telmeksu, meksykańskiego monopolisty z branży telekomunikacyjnej, który prezydent Carlos Salinas sprywatyzował w roku 1990. We wrześniu 1989 roku rząd ogłosił, że zamierza sprzedać 51% akcji z prawem głosu (20,4% ogólnej liczby). Oferty zebrano w listopadzie. Przetarg wygrało konsorcjum, którym kierowała należąca do Slima Grupo Corso, chociaż wcale nie zaproponował największej sumy. Slim nie zapłacił za przejęte udziały natychmiast, lecz zdołał odwlec sprawę i wykorzystał dywidendy samego Telmeksu, aby zapłacić. Niegdyś publiczny monopol stał się teraz monopolem Slima zapewniającym krociowe zyski. Instytucje gospodarcze, które uczyniły Carlosa Slima tym, kim jest, są bardzo odmienne od amerykańskich. system społeczny



75 Prawdziwą przyczyną, dla której Kongijczycy nie przejęli doskonalszych technik, było to, że nie mieli bodźców. Zawsze musieli się liczyć ze znacznym prawdopodobieństwem, że to, co wyprodukują, zostanie im zabrane albo opodatkowane przez wszechmogącego władcę. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies



89 Ci z południa otrzymują dobrą edukację i zapewnia się im bodźce skłaniające do starań i wybitności w obranym zawodzie. Korea Południowa ma gospodarkę rynkową opartą na własności prywatnej, jej młodzi mieszkańcy wiedzą zatem, że jeśli powiedzie się im jako przedsiębiorcą czy robotnikom, to przyjdzie czas, gdy będą smakować owoce swych inwestycji i wysiłków. Mogą poprawiać swój standard życiowy, kupować samochody i domy, mieć dostęp do lepszej opieki lekarskiej. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies



90 Kluczową rolę odrywa tu nienaruszalność praw własności, gdyż tylko ludzie, którzy mogą być ich pewni, będą chcieli inwestować i zwiększać produktywność. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies



91 Bezpieczeństwo prywatnej własności, praworządność, usługi publiczne oraz swobodę zawierania umów i wymiany dóbr zapewnia państwo – instytucja, która może sięgać po środki nacisku, aby narzucić swój porządek, zapobiegać kradzieżom i oszustwom oraz egzekwować warunki umów zawieranych przez strony prywatne. Aby społeczeństwo dobrze funkcjonowało, potrzebuje także innych usług publicznych – dróg i sieci transportu do przewozu dóbr, infrastruktury publicznej do rozwoju działalności gospodarczej i pewnych podstawowych regulacji do udaremniania oszustw o przewinień służbowych urzędników. Wprawdzie wiele tych usług mogą zapewniać rynki i poczynania prywatne, często jednak skoordynować te czynniki na wielką skalę może tylko władza centralna. Dlatego z instytucjami gospodarczymi nierozłącznie wiąże się państwo jako gwarant prawa, porządku, własności prywatnej i wiążącej mocy umów, a nierzadko też główny dostawca usług publicznych. Włączające się instytucje gospodarcze potrzebują państwa i robią z niego użytek. system społeczny

dążność



92 Żadne z tych społeczeństw nie zorganizowało równego boiska dla gry gospodarczej ani nie wprowadziło bezstronnego systemu prawnego.

Instytucje, które nie mają cech instytucji włączających, nazywamy instytucjami wyzyskującymi, ponieważ ich celem jest wyzysk jednej części społeczeństwa przez drugą przez pozbawienie jej dochodów i majątku.

władza

Atlasi/Grabieżcy



93 […] proces innowacyjny uruchamiają instytucje gospodarcze, które przyczyniają się do zwiększania własności prywatnej, gwarantują realizacje umów, tworzą boiska, na których wszystkich obowiązują te same reguły, umożliwiają pojawienie się nowych przedsiębiorstw (i do tego skłaniają), które mogą urzeczywistnić nowe technologie. Nic przeto dziwnego, że Stany Zjednoczone, a nie Meksyk czy Peru, wydały Tomasa Edisona, i że w Korei Południowej, a nie Północnej, działają takie innowacyjne pod względem technicznym firmy jak Samsung czy Hyundai. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies

kapitalizm/socjalizm



95 W warunkach absolutystycznych instytucji politycznych – jak w Korei Północnej czy Ameryce Łacińskiej w okresie kolonialnym – ci, którzy znajdują się u steru, będą mogli ustanowić instytucje gospodarcze pomnażające ich majątki i władzę kosztem całej reszty społeczeństwa. Natomiast instytucje polityczne, które upowszechniają władzę w społeczeństwie i nakładają na nią ograniczenia, są pluralistyczne. Polityczna potęga jest związana nie z jedną osobą czy wąską grupą, lecz z szeroką koalicją grup lub ich wielością. Demokracja bezpośrednia

system społeczny



97 Owa synergia między wyzyskującymi instytucjami gospodarczymi i politycznymi jest odpowiedzialna za bardzo silne sprężenie zwrotne: instytucje polityczne, dzięki którym elity sprawują władzę, pozwalają im kształtować instytucje gospodarcze bez żadnych sprzeciwów ze strony reszty społeczeństwa albo przy sprzeciwie bardzo słabym. Co więcej, pozwalają one elitom kształtować przyszłe instytucje polityczne i ich ewolucję. Z kolei instytucje wyzysku gospodarczego wzbogacają te elity, co umacnia ich dominację polityczną. system społeczny

sprzężenie zwrotne

dążność



100 Czy dla Mobutu lepiej byłoby ustanowić instytucje gospodarcze, które bogaciłyby Kongijczyków zamiast ich zubażać? Gdyby udało mu się mu zwiększyć zamożność narodu, czyż nie zarabiałby więcej pieniędzy – tyle, by móc sobie kupić concorde’a, a nie wynajmować, by mieć więcej zamków i posiadłości, może nawet większą i silniejszą armię? Na nieszczęście obywateli wielu krajów świata odpowiedź brzmi: „nie”. Instytucje gospodarcze, które stwarzają bodźce powodujące wzrost gospodarczy, mogą doprowadzić do takiej redystrybucji dochodów i władzy, że drapieżny dyktator i inni ludzie u władzy wyjdą na tym gorzej. system społeczny



102 […] jeden wniosek nie budzi wątpliwości. Potężne grupy społeczne często walczą z postępem gospodarczym i motorami pomyślności. Wzrost gospodarczy nie polega tylko na tym, że pojawia się coraz więcej lepszych maszyn i coraz więcej wykształconych ludzi, ale także na tym, że zachodzi proces transformacji i destabilizacji powiązany z powszechną twórczą destrukcją. Wzrost więcej postępuje, jeśli na przeszkodzie nie stają mu ci, którzy ponoszą straty gospodarcze i przewidują, że utracą przywileje gospodarcze, oraz ci, którzy tracą na tym politycznie, przewidując, że ich władza polityczna zostanie podkopana.

Konflikt dotyczący ograniczonych zasobów, dochodów i podziału władzy przekłada się na konflikt dotyczący reguł gry i instytucji gospodarczych, które kształtują działalność gospodarczą, a także określają, kto będzie korzystał z jej wyników. W sytuacji konfliktu nie mogą być jednocześnie spełnione życzenia wszystkich grup. Jedni zostaną pokonani i skazani na frustracje, inni osiągną oczekiwane efekty. To, kto zwycięża w tym konflikcie, ma fundamentalnie konsekwencje dla gospodarczej trajektorii narodu. Jeśli zwyciężają grupy wrogie wzrostowi, będą go blokować, a w gospodarce zapanuje stagnacja.

system społeczny



121 Państwo arbitralnie ustanawiało podatki i majstrowało w systemie prawnym. Większość ziemi poddana była archaicznym prawom własności, które uniemożliwiały jej sprzedaż, a inwestycje czyniły bardzo ryzykownymi. państwo



128 Społeczności są narażone na nieustanny konflikt gospodarczy i polityczny, który w każdej z nich jest inaczej rozwiązany z uwagi na różnice historyczne, rolę indywidualności czy nawet czynniki zupełnie przypadkowe. Nawet jeśli początkowo odmienności te są nie duże, to z czasem się nawarstwiają, powodując, że różnicują się trajektorie rozwojowe instytucji. Jak się dwie oddzielne populacje organizmów stopniowo będą oddalać się od siebie z powodu kumulacji przypadkowych mutacji genetycznych, tak dwie podobne do siebie społeczności będą stopniowo oddalać się od siebie instytucjonalnie. Podobnie jak dryf genetyczny, także ów dryf instytucjonalny nie ma przypisanej z góry drogi, a nawet nie musi być kumulatywny; niemniej przez stulecia może doprowadzić do widocznych a nie kiedy bardzo istotnych różnic. Odmienności wytworzone przez dryf instytucjonalny stają się szczególnie ważne ze względu na konsekwencje z tego powodu, że wpływają na to, jak w punktach zwrotnych reagują społeczności na zmiany warunków gospodarczych i politycznych. system społeczny

dążność



dryf = dążność systemu
132 Nie można zakładać, że dowolny punkt zwrotny doprowadzi do zwycięskiej rewolucji lub zmiany na lepsze. Historia pełna jest przykładów rewolucji i radykalnych ruchów, które jedną tyranię zastępują drugą w zgodzie tym, co wielki niemiecki socjolog Robert Michels nazwał „żelaznym prawem oligarchii” Cykl Rewolucji



149 W najpowszechniej używanym podręczniku uniwersyteckim laureat Nagrody Nobla Paul Samuelson nieustannie przepowiadał dominacje gospodarczą Związku Sowieckiego. W wydaniu z roku 1961 prorokował, że sowiecki dochód narodowy może prześcignąć amerykański już w roku 1984, chociaż najprawdopodobniej stanie się to w roku 1997. W wydaniu z roku 1980 niewiele skorygowano w wywodzie, chociaż obie daty zmieniono na rok 2002 i 2012.
[…]
instytucje wyzyskujące nie są w stanie wyzwolić stałego postępu technicznego z dwóch powodów: braku zachęt i oporu elit.
socjalizm

propaganda



151 […] fakt, że premie były płacone co miesiąc, sprawiał, iż każdy myślał tylko w krótkiej perspektywie, podczas gdy innowacja oznacza ofiary ponoszone dzisiaj, aby mieć więcej za lat kilka. Długofalowo / Krótkofalowo



155 Lele zawsze produkowali, aby zaspokoić własne podstawowe potrzeby, podczas gdy Bushongowie produkty swojej pracy sprzedawali na rynku. system społeczny

korzyści komparatywne



172 To właśnie możliwość zapewnienia wzrostu wskutek działania instytucji wyzyskujących skłania do dążenia do centralizacji politycznej; to ona była przyczyna tego, że Shyaam stworzył królestwo Kuba i to ona najprawdopodobniej stała za wysiłkami Natufijczyków na Bliskim Wschodzie, by stworzyć prymitywne formy prawa i porządku, hierarchii oraz instytucji wyzyskujących, co ostatecznie doprowadziło do rewolucji neolitycznej. Należy przypuścić, że podobne procesy spowodowały życie osiadłe i przejście do rolnictwa w Amerykach, czego rezultatem była między innymi wyrafinowana cywilizacja wzniesiona przez Majów na fundamencie skrajnie wyzyskujących instytucji, które zmuszały masy ludzkie do pracy na rzecz wąskiej elity. Wzrost uruchomiony przez instytucje wyzyskujące ma jednak naturę bardzo odmienną od wzrostu powstającego za sprawą instytucji włączających. Najważniejsze jest to, że nie jest trwały. Z samej swej istoty instytucje wyzyskujące nie rodzą twórczej destrukcji, a jeśli nawet generują jakiś postęp techniczny, to jedynie ograniczony. Wywoływany przez nie wzrost nie trwa więc dłużej niż czynniki, które go powodują. Znakomitą tego ilustracją jest przykład Związku Sowieckiego. Sowiecka Rosja weszła na drogę gwałtownego wzrostu, szybko doganiając pewne zaawansowane technologie wykorzystywane w świecie i dokonując relokacji zasobów z bardzo niewydajnego rolnictwa do przemysłu. Ostatecznie jednak bodźce zastosowane w każdym sektorze, od rolnictwa po przemysł, nie wywołały postępu technicznego. Postęp dokonywał się tylko w nielicznych branżach obficie zasilanych zasobami i specjalnie wynagradzanych z racji ich znaczenia we współzawodnictwie z Zachodem. Niezależnie od jego tempa sowiecki wzrost musiał być stosunkowo krótkotrwały i już w latach siedemdziesiątych XX wieku zaczął wytracać impet. Brak twórczej destrukcji i innowacji nie jest jedyną przyczyną sztywnych ograniczeń, które napotyka wzrost w warunkach instytucji wyzyskujących. Dzieje królestw Majów dają przykład jeszcze bardziej złowrogiego, ale i częściej występującego, końca, który także jest wynikiem wewnętrznej logiki tych instytucji. Ponieważ te instytucje zapewniają znaczne korzyści elicie, występują silne bodźce skłaniające innych do walki, która doprowadzi do zastąpienia obecnej elity. Wzajemne walki i niestabilność są niezbywalna cecha instytucji wyzyskujących. Nie tylko pogłębiają ich nieefektywność, lecz często także rozbijają centralizacje polityczną do tego stopnia, że efektem jest rozpad praworządności i ładu, co pogrąża całą społeczność w chaosie. Tego właśnie doświadczyły królestwa Majów po swej względnie pomyślnej epoce klasycznej. Chociaż wzrost w warunkach instytucji wyzyskujących z natury jest ograniczony, może się wydawać spektakularny, gdy trwa. Wielu w Związku Sowieckim, a jeszcze więcej na Zachodzie, było pod gigantycznym wrażeniem sowieckiego wzrostu w latach dwudziestych, trzydziestych, czterdziestych, pięćdziesiątych, sześćdziesiątych, a nawet jeszcze siedemdziesiątych XX wieku, podobnie jak dziś wielu ludzi jest urzeczonych zawrotnym tempem wzrostu gospodarczego Chin. Jak jednak pokażemy szczegółowo w rozdziale piętnastym, Chiny pod rządami partii komunistycznej są kolejnym przykładem społeczeństwa, które przeżywa wzrost w warunkach instytucji wyzyskujących. Wzrost ten również nie ma zapewne szans na trwałość, jeśli w Chinach nie dokona się fundamentalna transformacja polityczna, która doprowadzi do stworzenia włączających instytucji politycznych. system społeczny



178 Każda kolejna fala przedsiębiorczych młodych ludzi, którzy bogacili się dzięki commenda czy podobnym instytucjom gospodarczym, ograniczała zyski i sukcesy gospodarcze elit istniejących od jakiegoś czasu. Młodzi stwarzali zagrożenie nie tylko dla ich zysków, ale także władzy politycznej. Dlatego elity zawsze kusiło, jeśli tylko mogły to zrobić, żeby nie dopuszczać nowych ludzi do tego systemu. monopol

system społeczny



195 Jeśli chodzi o postęp techniczny w Rzymie, to, jak się zdaje, dążyło do niego i upowszechniało go państwo. To bardzo obiecująca sytuacja do czasu, gdy władza uzna, że nie jest już zainteresowana nowinkami technicznymi i ich zbytnim upowszechnieniem. Działo się tak często, gdyż władze obawiały się twórczej destrukcji. Wielki rzymski pisarz Pliniusz Starszy opowiada następującą historię. Za panowania Tyberiusza pewien mężczyzna wynalazł nietłukące się szkło i poszedł z nim do cesarza, licząc na wielką nagrodę. Tyberiusz, obejrzawszy wynalazek, spytał odkrywce, czy komukolwiek już o nim opowiedział. Kiedy ten zaprzeczył, kazał go zabrać i zabić, „żeby złoto nie stało się tyle warte, co błoto". W historii tej uwagę zwracają dwie rzeczy. Po pierwsze, człowiek ów udał się na dwór cesarski po nagrodę, zamiast zająć się produkcją nietłukącego się szkła i zyskiwać na tym profity. Widać dzięki temu, jak dalece władza w Rzymie kontrolowała technikę i jej zastosowanie. Po drugie, Tyberiusz kazał zgładzić odkrywcę, gdyż obawiał się negatywnych skutków wynalazku dla gospodarki. Jest to strach przed gospodarczymi konsekwencjami twórczej destrukcji. system społeczny

władza



196 W Rzymie produkcją zajmowali się niewolnicy, a potem półniewolniczy kolonowie, którzy mieli niewiele bodźców do nowatorstwa, gdyż z nowych rozwiązań korzystaliby ich panowie, a nie oni sami. Jak jeszcze wielokrotnie zobaczymy w tej książce, gospodarka oparta na przymusie, niewolnictwie i pańszczyźnie jest z zasady nieinnowacyjna. Prawda ta w nie mniejszym stopniu odnosi się do świata antycznego niż do nowoczesnego. W Stanach Zjednoczonych, na przykład, w rewolucji przemysłowej uczestniczyły stany północne, a nie południowe. Niewolnictwo i pańszczyzna zapewniały, rzecz jasna, wielkie bogactwo właścicielom, jednak nie były źródłem innowacji i pomyślności całego społeczeństwa. ja / grupa

system społeczny



208 Aby zapewnić wzrostowi gospodarczemu trwałość, potrzeba nowości technicznych, nowych sposobów robienia rzeczy- a te najczęściej pochodzą od ludzi, którzy tak jak Lee pojawiają się nieoczekiwanie, jakby znikąd. Wynalazki zwiększają ogólny dostatek, ale powodowana przez nie twórcza destrukcja zagraża sytuacji tych, którzy używają starych sposobów – jak owe dziewiarki, które za sprawą innowacji Williama Lee znalazłyby się bez pracy. Co więcej, tak istotne innowacje jak maszyna dziewiarska Lee stanowią też zagrożenie dla władzy politycznej. Ostatecznie to nie troska o los bezrobotnych dziewiarek kazała Elżbiecie I i Jakubowi I odmówić zgody na wydanie patentu; powodem była obawa, że ostatecznie to oni, panujący, najwięcej stracą politycznie na tym wynalazku, gdyż zakłócenie porządku społecznego spowoduje polityczną destabilizacje. innowacja

system społeczny

władza



233 Twórcza destrukcja prowadzi do redystrybucji nie tylko dochodów i bogactwa, ale i władzy politycznej, czego doświadczył William Lee, gdy władcy okazali się nieprzychylni jego wynalazkowi, gdyż bali się jego politycznych konsekwencji.

Wraz z tym, jak produkcja przemysłowa rozwijała się w Manchesterze i Birminghamie, nowi właściciele fabryk i inne grupy klasy średniej coraz silniej protestowali przeciw zbyt małemu wpływowi na decyzje polityczne, zwłaszcza jeśli te były niezgodne z ich interesami. Przede wszystkim atakowali ustawy zbożowe, które zakazywały sprowadzania wszystkich zbóż – ale przede wszystkim pszenicy – jeśli cena spadła za bardzo, co, rzecz jasna, zapewniało wysokie zyski właścicielom ziemskim. To, co dobre dla producentów pszenicy, było niedobre dla przemysłowców, bo musieli podnosić wynagrodzenia, aby zrównoważyć wysoką cenę chleba.

GWG - Gra w grupie (PNWS)



238 Był to niesłychanie ważny czynnik, który nie pozwolił żadnej z grup na budowanie monopolu kosztem innych. system społeczny



239 W 1445 roku Jan Gutenberg zademonstrował w niemieckiej Moguncji wynalazek, który miał mieć głębokie konsekwencje dla późniejszych dziejów gospodarczych prasę drukarska ruchomymi czcionkami, Wcześniej książki albo były ręcznie kopiowane przez skrybów, co było procesem powolnym i żmudnym, albo też dla każdej strony trzeba było sporządzać oddzielny drewniany kloc. Książek było niewiele, ukazywały się rzadko i były bardzo drogie. Wszystko zaczęło się zmieniać za sprawa wynalazku Gutenberga. Drukowane książki były o wiele łatwiej dostępne dla czytelników, bez czego niemożliwe byłoby upowszechnienie umiejętności czytania i pisania oraz masowa edukacja W Europie Zachodniej szybko się zorientowano w znaczeniu prasy drukarskiej. W roku 1460 pojawiła się ona za granica, w Strasburgu (obecnie we Francji), a już pod koniec lat sześćdziesiątych XV wieku nowa technika upowszechniła się we Włoszech, najpierw w Rzymie i Wenecji, potem we Florencji, w Mediolanie i Turynie. W roku 1476 William Caxton zainstalował prasę drukarska w Londynie, dwa lata później działała już prasa w Oksfordzie. W tym samym czasie druk dotarł do Niderlandów, Hiszpanii, a nawet do Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie pierwsza prasa drukarska powstała w Budapeszcie w roku 1473, a rok później w Krakowie.

Tempo rozprzestrzeniania się wynalazku
243 bez scentralizowanego państwa, które jest w stanie zapewnić porządek i przestrzeganie reguł i zabezpieczyć w ten sposób prawa własności, nie mogą się pojawić instytucje włączające. system społeczny



248 Kiedy więc Anglia budowała nowoczesną, sprawna biurokracje podatkowa, państwo hiszpańskie podążało w przeciwnym kierunku. Monarchia nie tylko nie ustanowiła praw gwarantujących bezpieczeństwo własności z myślą o przedsiębiorcach i kupcach, lecz także nader ochoczo handlowała urzędami, często wprowadzając ich dziedziczność, sprzedawała prawo poboru podatków, a nawet sprzedawała immunitet chroniący przed wymiarem sprawiedliwości Konsekwencje trwania tych wyzyskujących instytucji politycznych i gospodarczych były przewidywalne. W XVII stuleciu, gdy Anglia na drogę rozwoju handlu, a następnie błyskawicznej industrializacji, Hiszpania znalazła się na równi pochyłej prowadzącej do gospodarczego upadku. Na początku XVII wieku jeden na pięciu Hiszpanów mieszkał w mieście, pod koniec wieku już tylko co dziesiąty, a był to tylko jeden z wyznaczników ubożenia Hiszpanii. Jej dochód narodowy nieustannie malał, podczas gdy Anglia się bogaciła. Przetrwanie i umocnienie się absolutyzmu w Hiszpanii w czasie, gdy w Anglii trwało jego wykorzenianie, to kolejny przykład tego, jakiego znaczenia mogą nabierać w punktach zwrotnych niewielkie różnice. Owe niewielkie różnice związane były z siła i natura instytucji przedstawicielskich, punktem zwrotnym stało się zaś odkrycie Ameryk. Wzajemne oddziaływanie tych czynników zepchnęło Hiszpanie na drogę instytucjonalna zupełnie odmienna od angielskiej. Względnie włączające instytucje, które pojawiły się w Anglii, doprowadziły do bezprecedensowego dynamizmu gospodarczego, zwieńczonego rewolucja przemysłowa, podczas gdy industrializacja w Hiszpanii nie miała szans powodzenia. Kiedy techniki przemysłowe upowszechniały się w wielu częściach świata, gospodarka Hiszpanii znalazła się w tak wielkim regresie, że Korona i elity złożone z właścicieli majątków ziemskich nie miały nawet potrzeby, aby blokować rozwój przemysłu. system społeczny



253 Władca Konga rozumiał wprawdzie, że gdyby udało mu się nakłonić poddanych do stosowania pługów, to wzrosłaby produktywność rolnictwa, ludzie staliby się zamożniejsi, co pozwoliłoby mu odnosić korzyści. Taka perspektywa jest kusząca dla każdej władzy także absolutystycznej. Problem polegał jednak na tym, że ludzie dobrze wiedzieli, iż wszystko, co zbiorą, może zostać skonfiskowane przez absolutnego monarchę, nic ich więc nie skłaniało do inwestowania czy wprowadzania bardziej wydajnych technik. Na podlegających władzy Habsburgów terenach Franciszek I nie tylko nie zachęcał poddanych do stosowania lepszych rozwiązań technicznych, ale wprost przeciwnie – przeciwstawiał się im i nie pozwalał na upowszechnianie rozwiązań, które ludzie mogliby chcieć zastosować nawet w warunkach nieistniejących instytucji gospodarczych. BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies

władza



263 Cala ziemia należy do władcy, który w zależności od upodobania daje ją i odbiera. monopol



266 To właśnie absolutyzm był odpowiedzialny za gospodarcze instytucje wyzyskujące i ubóstwo ludności, aczkolwiek cesarzom i otaczającym ich elitom przynosił wielkie korzyści.
[…]
państwo, które mogłoby zapewnić minimalny choćby poziom prawa i porządku, co jest warunkiem powstania nowoczesnej gospodarki.
BFDS- Basic Factor for Dev. of Societies



329 Opierając się na wojownikach, słynnych samurajach, rządzili społeczeństwem, które bardzo przypominało to z czasów europejskiego średniowiecza; wszystkie zawody były chronione restrykcjami, handel był reglamentowany, a na chłopach ciążyły wielkie podatki.

Szogun rezydował w Edo, a handel zagraniczny był przez niego całkowicie zmonopolizowany i w pełni kontrolowany po tym jak z kraju zostali wygnani wszyscy obcokrajowcy, Instytucje polityczne i gospodarcze miały charakter wyzyskujący, a Japonia grzęzła w ubóstwie.

system społeczny



338 Kiedy doszli do władzy, także i oni próbowali wykorzystać swą pozycje do żerowania na prawach innych wykorzystać swą pozycje do żerowania na prawach innych. władza

fizyka człowieka



341 Warto zauważyć, że rządy prawa to bynajmniej nie rządzenie przy wykorzystaniu prawa.

Tylko wtedy, gdy wielu ludzi wiele grup może wpływać na podejmowane decyzje, ma też władze polityczną zapewniającą miejsce przy stole obrad, zaczyna nabierać sensu idea, że wszyscy winni być traktowani jednakowo. Na początku XVIII wieku Wielka Brytania zaczynała się już stawać na tyle pluralistyczna, aby elita wigów mogła stwierdzić, że zasada rządów prawa nakłada i na nią ograniczenia.

Dlaczego jednak wigowie i ich posłowie podporządkowali się tym ograniczeniom? Dlaczego nie wykorzystali tego, że kontrolowali parlament i państwo, aby wymusić bezwzględna realizacje ustawy Black Act, dlaczego nie zmienili sadów, gdy wyroki nie były po ich myśli? Odpowiedź wiele mówi o charakterze chwalebnej rewolucji- o tym, dlaczego jednego absolutyzmu nie zastąpiła drugim - o związku między pluralizmem a rządami o dynamice kół sukcesu. Jak widzieliśmy w rozdziale siódmym, chwalebna rewolucja nie polegała na tym, że jedna elita obaliła druga, lecz była to rewolucja skierowana przeciw absolutyzmowi i została przeprowadzona przez szeroką koalicję drobnej szlachty, kupców i producentów oraz ugrupowanie wigów i torysów. Konsekwencją tego wspólnego działania było wyłonienie się pluralistycznych instytucji politycznych. Także rządy prawa były produktem ubocznym tego procesu. Kiedy przy jednym stole władzą musiały się podzielić różne partie, naturalne było, że te same uprawnienia i ograniczenia muszą obowiązywać je wszystkie, inaczej bowiem jedna z nich zgromadzi w swych rękach taką władzę, że podkopie to fundamenty pluralizmu. Tak więc uznanie, iż sprawujący władzę muszą napotykać ograniczenia, co stanowi istotę rządów prawa, było częścią logiki pluralizmu, który stworzyła szeroka koalicja stająca do walki z absolutyzmem Stuartów.

system społeczny



346 Brytyjska demokracja nie była darem elit. Wywalczyły ją przede wszystkim masy, które siłę polityczną zyskały w wyniku procesów politycznych, które toczyły się w Anglii i w innych częściach Wielkiej Brytanii od kilku stuleci. Demokracja bezpośrednia